जाणून घेऊयात 'टाळ' निर्मितीचा प्रवास...

    वारकरी म्हटला कि आपल्या समोर हातात टाळ घेतलेली व्यक्ती उभा राहते. वारकरी सांप्रदायात भजन कीर्तन जितके अनादी आहेत, तितकेच मृदंग, चिपळ्या व टाळ ही वाद्ये. टाळाशिवाय अभंगही अपूर्णच. 

    आज आपली परंपरा जपत महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात 'टाळ' वाद्याचा आवाज घुमतो. टाळ हे घनवाद्य म्हणजेच दोन वस्तूंच्या एकमेकांवरील आघाताने निर्माण होणाऱ्या नाद ध्वनीचे वाद्य.

     परंपरागत धार्मिक गोष्टींसाठी लागणाऱ्या पितळी वस्तूंची निर्मिती करणारा ' ओतारी समाज ' हा ' टाळ' वाद्य घडवण्याचे काम करतो. गेली कित्येक वर्षे मूर्ती, टाळ, घंटा, पंचपळी, पात्र, समई, दिवे यांची निर्मिती ते करत आहेत. टाळ बनविणारे कारागीर अहमदनगर, पंढरपूरमध्ये असून वारीची तयारी सुरु झाली कि या कारागिरांचे हातही टाळ निर्मितीत मग्न होतात. 

    टाळ या वाद्यातील सहजता, लहानसा घुमटाकृती आकार, गोलाकार हॅन्डल्स, गळ्यात अडकवण्यासाठी असलेली दोरी या समर्पक रचनेमुळे वर्षानुवर्षांच्या मूळ रचनेत जराही बदल झालेला नाही. सुरुवातीला जाडसर धातूच्या तुकड्यावर ठोके मारत त्याला आकार देत टाळ घडवले जाई. जे काहीसे जिकरीचे व कष्टदायी काम होते मात्र नंतर साचाच्या मदतीने ओतीवकाम करण्याच्या पद्धतीत टाळ बनायला सुरुवात झाली. 

    लहानशा एका भट्टीत तांबे (COPPER), कल्हईसाठीचा धातू-कथिल (TIN),  या धातूंना तापवून द्रव स्वरूप देतात. या तप्त द्रवातील धातूंच्या एका खास मिश्रणातूनच टाळ वाद्याच्या विशेष ध्वनीची गुणवत्ता ठरते. नंतर मातीच्या साहाय्याने बनवलेल्या (MOLDING)  साच्यात हा तप्त द्रव ओतून टाळ बनवले जातात. ओतकाम (CASTING) नंतर लेथ मशीनवर (lATHE MACHINE) घासकाम (POLISHING) आणि शेवटी FINISHING या प्रकियेंद्वारे टाळ वाद्याला पूर्ण स्वरूप मिळते. 

    पितळेप्रमाणे कांस्याचेही टाळ असतात. उत्कृष्ट नाद निर्मितीसाठी काशाचे टाळ उत्तम मानले जातात. अहमदनगरमधील हे काशाचे नगरी टाळ प्रसिद्ध आहेत. 

    दरवर्षी दिंडीतील भगवे पताके, हरीनाम गजर आणि साथीला टाळ, वीणा, मृदंग यांच्या संगीतासोबत साजऱ्या होणाऱ्या या वारीच्या सोहळ्यात 'टाळ' आपले स्वतंत्र अस्तित्व जपवून आहे. 

वैष्णवां घरी सर्वकाळ । सदा झणझणिती टाळ।।

    या तुकोबारायांच्या अभंगातील उक्तीप्रमाणे टाळ या वाद्यास असलेले अतिशय महत्वाचे स्थान व मागणी यामुळे टाळ निर्मितीचा हा पारंपारिक व्यवसाय आधुनिक काळातही उत्तमरित्या टिकून आहे. 

हा ब्लॉग आपणास आवडल्यास ही माहिती तुमच्या मित्रांपर्यंत पोहचण्यासाठी नक्की शेअर करा.

धन्यवाद !!

Special thanks 

Images Courtesy : 

Sainath Gangadhar Dhudhale workshop.

Shri. Shubham Dhudhale. 

'Taal' instrument craftsman,

Ahmednagar +91 9657557156.